نوشته‌ها

یادگیری زبان و تقویت خزانه لغات با بازیهای فکری

 

یادگیری زبان همواره یکی از دغدغه های کودکان، نوجوانان و حتی بزرگسالان بوده است اما به دلیل فرار و خسته کننده بودن مطالب آن با دشواری هایی همراه است، به همین دلیل باید در این زمینه به فکر چاره بود که بتوان یادگیری زبان را جذاب کرد. یکی از بخش های مهم یادگیری هر زبانی، یادگیری کلمات و لغات آن است زیرا کلمات همانند آجرهای یک ساختمان هستند که ساختمان بوسیله آن آجرها ساخته می شود. بدون داشتن آجر نمی توان یک ساختمان را بنا کرد، در یادگیری زبان نیز بدون یادگیری لغات نمی توان زبانی را یاد گرفت. همانطور که اشاره شد یادگیری زبان بویژه کلمات و لغات آن همیشه با دشواری هایی روبرو بوده است و مطالب آن خسته کننده بوده و یادگیری آن به انگیزه زیادی نیاز دارد. به همین دلیل باید راهکاری پیدا کرد که بتوان یادگیری لغات را جذاب کرد.


متخصصان یادگیری و آموزش همواره بر اهمیت جذاب بودن آموزش و یادگیری تاکید دارند و بزرگانی چون کنفسیوس، فروبل، روسو، دیویی، پیاژه و ویگوتسکی بر اهمیت استفاده از بازی در یادگیری کودکان تاکید می کنند و اعتقاد دارند که بازی بهترین وسیله برای یادگیری در کودکان و نوجوانان است. البته باید به این نکته اشاره کرد که طبق تحقیقات انجام شده استفاده از بازی نه تنها در کودکان و نوجوانان موثر است بلکه می تواند به عنوان ابزاری جذاب جهت آموزش بزرگسالان بکار گرفته شود. یادگیری گروهی و جمعی همواره دارای مزایای بیشماری می باشد زیرا فرد علاوه بر آموزش دهنده از دیگر یادگیرندگان نیز می آموزد، زیرا می تواند با نظرات مختلف در یک زمینه آشنا شده و همچنین یک مساله را از دید دیگران ببیند. این اصل در مورد یادگیری زبان نیز صدق می کند زیرا هنگام یادگیری زبان، هر فرد لغات خاصی را استفاده می کند و یا با چند حرف یکسان افراد کلمات مختلف می سازند، بنابراین استفاده از یادگیری مشارکتی(گروهی) می تواند به عنوان یک راهکار در یادگیری زبان بکار گرفته شود تا از خسته کننده بودن آن بکاهد. در این مقاله قصد داریم به نتیجه یک تحقیق در مورد یادگیری زبان بوسیله یک بازی رومیزی که با هدف تقویت خزانه لغات، کلمه سازی و یادگیری زبان فارسی طراحی و تولید شده است بپردازیم.

گروه بازی های فکری وازیگ، بازی به نام “مکتب خونه” طراحی و تولید کرده اند که هدف آن تقویت خزانه لغات، کلمه سازی و یادگیری زبان فارسی و نیز تقویت حافظه با استفاده از یکسری کارت حروف می باشد. داستان بازی در یک مکتبخانه اتفاق می افتد، به این صورت است که یک روز میزرا تصمیم می گیرد در مکتب خانه‌ی خود بین شاگردانش مسابقه ای برگزار کند تا شاگرد ممتاز مکتب خانه مشخص شود. میرزا در کیسه خود تعداد زیادی حروف الفا دارد از کیسه خود به هر بازیکن چند حرف می دهد و بازیکنی که بتواند زودتر با آن حروف یک کلمه معنادار بسازد شاگرد ممتاز میرزا لقب خواهد گرفت. این بازی بصورت گروهی(2 تا 10 نفر) قابل بازی کردن است گرچه به صورت فردی هم قابل استفاده است. این بازی دارای اجزایی شامل: 100 کارت حروف(32 حرف فارسی که با توجه به فراوانی هر حرف در زبان فارسی، تعداد برخی از یک حرف بیشتر است)، 10 کارت شانس(بروی کارت های شانس دستورهایی نوشته شده و بازیکنی که این کارت ها به او می رسد باید دستور روی کارت را اجرا کند این کارت های شانس باعث جذاب شدن جریان بازی می شودند مثال یکی از کارت های شانس این است: “ترتیب کارتهای یکی از بازیکنان را به هم بریز” این) و یک کار زمینه(تم) است. این بازی در سه سطح(3، 4 و 5 کارتی) و به دو روش بازی می شود. در روش اول بازی بدون زمینه(تم) و در روش دوم با زمینه(تم) بازی می شود. در سطح اول به هر بازیکن سه کارت داده می شود که کارت ها به پشت جلوی بازیکن قرار می گیرد و بازیکن در این سطح فقط اجازه دارد یکی از کارت های خود را ببیند بعد اینکه به هر بازیکن سه کارت داده شد بقیه دسته کارت ها در وسط بازیکنان قرار می گیرد و بصورت ساعت گرد هر بازیکن یک کارت از دسته ی کارت ها که در وسط قرار دارد برمی دارد به دو صورت عمل می کند یا آن را با یکی از کارت های خود جایگزین می کند و یا از آن استفاده نمی کند(به اصطلاح آن را می سوزاند) و اگر کارت شانس بود باید دستوری که بروی کارت نوشته شده است را اجرا کند. این روند تا اینکه یکی از بازیکنان بتواند با حروف خود یک کلمه معنادار بسازد و با گفتن کلمه میرزا اعلام نماید ادامه پیدا خواهد کرد. در سطح 4 و 5 روند بازی همانند سطح اول است با این تفاوت که بازیکنان می توانند در ابتدای بازی دو کارت از کارت های خود را ببینند. در روش دوم که با استفاده از کارت زمینه(تم) بازی می شود روال بازی همانند روش اول است با این تفاوت که کلمه معنی دار حتما باید جزئی از زمینه(تم) توافقی بین بازیکنان باشد. در بازی مکتبخونه چون بازیکن در ابتدای بازی حق دیدن تمام کارت های حروف خود را ندارد و فقط در سطح اول یک کارت و در سطح دوم و سوم 2 کارت را می تواند ببیند باید در طی بازی، کارت های حروف خود را با کارت حروف وسط زمین تعویض کند تا از کارت حروف خود مطلع بوده و بداند برای ساختن کلمه معنی دار، به چه حروفی نیاز دارد که آن را از کارت های حروف وسط انتخاب کند. این روند باعث بهبود چند مهارت زبانی در فرد می شود اول اینکه تلاش برای ساخت کلمه معنی دار(مهارت کلمه سازی)، دوم آشنایی با لغات جدیدی که بازیکنان در طول بازی می سازند(تقویت خزانه لغات) سوم تقویت مهارت خواندن بویژه در کودکان(مهارت خواندن)، چهارم به دلیل اینکه کارت ها به پشت هستند بازیکن مدام باید حروف خود را در ذهن داشته باشند که بتواند به کلمه معنی دار برسد(تقویت حافظه) که تمام این موارد در یادگیری و تقویت زبان فارسی مهم هستند. یکی از مزایای دیگر بازی مکتبخونه در یادگیری مهارت های زبان استفاده از رقابت بین افراد و یادگیری در گروه می باشد، به این صورت که یادگیری زبان دیگر حالت آموزش ندارد بلکه در قالب بازی و بصورت رقابتی جذاب با دیگر افرد در می آید. فرد چنان در بازی غرق می شود که بدون اینکه متوجه باشد در حال کلمه سازی، گسترش خزانه لغات و تقویت حافظه خود است و بصورت غیرمستقیم در حال تقویت مهارت های زبان فارسی خود می باشد و این امر فقط در قالب بازی امکان پذیر است.

گروه بازی های فکری وازیگ طی تحقیقی به دنبال این بودند که آیا بازی مکتبخونه واقعا می تواند مهارت های زبانی را افزایش دهد یا خیر؟
به همین منظور 20 دانش آموز انتخاب کرد و به دو گروه ده نفری تقسیم شدند که یک گروه به مدت دو هفته، روزی 2 ساعت از بازی مکتبخونه استفاده می کردند و گروه دیگر روال عادی خود و تکالیف مدرسه را انجام می دادند. ابتدا و قبل از استفاده از بازی، سطح مهارت کلمه سازی، خزانه لغات و انگیزه یادگیری زبان در دو گروه بررسی شد و پس از دو هفته و بعد از پایان انجام بازی، مجدد همان آزمون ها از دو گروه به عمل آمد. نتایج نشان داد که گروهی که از بازی مکتبخونه استفاده کرده بودند در مقایسه با گروهی که از این بازی استفاده نکرده بودند، در مهارت کلمه سازی، خزانه لغات و انگیزه یادگیری زبان بهبود قابل توجهی پیدا کرده بودند. بعد دو هفته گروهی که از بازی استفاده کرده بودند براحتی می توانستند با حروف مختلف کلمات متفاوت و متنوع بسازند، تعداد لغاتی که می دانستند(خزانه لغات) نسبت به قبل بازی افزایش پیدا کرده بود و از طرفی این بازی باعث شده بود که این دانش آموزان نسبت به یادگیری زبان فارسی علاقمند شده و خواستار ادامه استفاده از بازی و رقابت با سایر دوستان خود شوند.
بازی های غیردیجیتال که جنبه آموزشی دارند مزایای بسیاری دارند از جمله آنها می توان به لذت بخش کردن جریان آموزش و یادگیری، درگیر کردن یادگیرندگان در جریان آموزش، آموزش بصورت غیر مستقیم بدون اینکه فرد احساس کند در حال آموزش و یادگیری است و مهمترین مزیت اینکه باعث علاقمند کردن یادگیرندگان به آموزش و یادگیری می شود. شاید بازی های دیجیتالی برای تقویت مهارت های زبان فارسی وجود داشته باشد اما بازی های غیر دیجیتالی چند مزیت عمده نسبت به بازی های دیجیتالی دارند از جمله اینکه اولا فرد در واقعیت با دیگران همکاری و رقابت می کند و تعامل و روابط اجتماعی با دیگران را در قالب بازی یاد می گیرد، دوما از مضرات اشعه های صفحه موبایل و دیگر وسایل دیجیتالی مصون می ماند، سوما از مشکلات اسکلتی و عضلانی ناشی از استفاده طولانی مدت از وسایل دیجیتالی مانند موبایل رهایی می یابد. چهارم اینکه کنترل والدین بر بازی های غیردیجیتال بالا بوده و می توانند براحتی بروی محتوای بازی ها نظارت داشته باشند اما متاسفانه در بازی های دیجیتال این کنترل با برخی محدودیت ها روبرو است.
با توجه به مسائل مطرح شده و تحقیقات انجام شده توسط محققان مختلف اینگونه می توان نتیجه گرفت که بازی های غیر دیجیتال نیازمند توجه بیشتر بوده و قابلیت های بسیاری در آموزش و پرورش کودکان و نوجوانان دارند. این بازی ها می توانند در دنیای دیجیتال امروز که وسایل دیجیتالی ما را محاصره کرده و خانوده ها را از هم دور کرده است، بعنوان ابزاری برای دورهم جمع کردن اعضای خانواده، تعامل و سرگرمی و حتی آموزش اعضای خانواده مورد استفاده قرار گیرد.

نویسنده: محسن روشنیان رامین
دکترای تکنولوژی آموزشی، مدرس و محقق بازی های آموزشی و فکری